Odeszła Maria Janion – wybitna badaczka literatury związana z Uniwersytetem Warszawskim

Odeszła tak jak chciała – w swoim domu, wśród książek. Zasnęła podczas lektury. Była niesamowitą osobą, w pełnym tego słowa znaczeniu. Szlachetną i etyczną. Do ostatniej chwili była świadoma, do ostatniej chwili dodawała nam otuchy – powiedziała uczennica i przyjaciółka Marii – Kazimiera Szczuka w rozmowie z OKO.press.

Maria Janion urodziła się w podwileńskich Mońkach 24 grudnia 1926 roku. Wychowała się w ubogiej rodzinie pod opieką matki, która utrzymywała ją i jej brata. Mimo trudnej sytuacji matce zależało, żeby dzieci zdobyły wykształcenie. W czasie okupacji rodzeństwo uczęszczało na tajne nauczanie.

Maria Janion zawodowo związana była między innymi z Instytutem Badań Literackich PAN, Uniwersytetem Gdańskim i Uniwersytetem Warszawskim. W latach 70. zaangażowała się w działalność opozycyjną – znalazła się w gronie założycieli niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych. W okresie sierpnia 1980 podpisała list 64 intelektualistów popierający strajki.

Unikalne spojrzenie na literaturę romantyzmu

Maria Janion zajmuje w polskiej humanistyce szczególne miejsce. Jest znana głównie ze swojego nietuzinkowego podejścia do epoki romantyzmu. „Gorączka romantyczna” z 1975 roku była początkiem zaskakującej drogi, jaką autorka poprowadziła humanistów. Dla Janion romantyzm był czymś więcej niż tylko terminem pozwalającym na zamknięcie w ramach czasowych pewnego etapu twórczości literackiej. Każdy, kto zetknął się z innością zaproponowaną przez Janion, zyskiwał nową perspektywę, pozwalającą zupełnie inaczej spojrzeć na najważniejsze dzieła polskich romantyków.

Pogromczyni mitów

Badaczka słynie także z tego, że wielokrotnie odwoływała się do utworzonych w epoce mitów narodowych, podważając ich zasadność i krytykując za potęgowanie ograniczeń w świadomości Polaków. Tym samym dla Janion romantyzm stał się kategorią myślenia i postrzegania świata.

Owszem, prawda jest taka, że i ja, za romantykami, kreśliłam apologie polskiego, romantycznego szaleństwa. I ja idealizowałam Polaków jako naród wybitnie bohaterski. I ja widziałem w naszym mesjanizmie przede wszystkim słuszną gloryfikację polskiego cierpienia.

Po przełomie 1989 roku polski mesjanizm stał się dla Janion, choć stale obecną, to niesłuszną etykietą, której należy się przeciwstawiać.

Mesjanizm był projektowaną przez romantyzm ideologią narodu w stanie niewoli, był szerzeniem chwały narodu męczeńskiego, cierpiącego jak Chrystus za ludzkość, która zostanie zbawiona przez +Święte Rany Polskiego Narodu+ – jak pisał Wincenty Pol. (…) Żeby dziś szerzyć mesjanizm, trzeba albo traktować Polskę jako wybrankę Boga spośród narodów świata, obdarzoną szczególną misją, albo utrzymywać, że Polska nadal jest w niewoli. Albo jedno i drugie – napisała Janion w książce „Niedobre dziecię”.

Afirmatorka wolności

Maria Janion romantyzm rozumiała jako afirmację wolności w każdym wymiarze. Badaczka walczyła o miejsce w polskiej literaturze dla grup społecznych, takich jak homoseksualiści i Żydzi. Nie były jej obce też sprawy kobiet – autorka głośnej książki „Kobiety i duch inności” uchodzi za patronkę polskich feministek.

Na temat liczby książek w domu Janion krążyły legendy. Podobno sama badaczka mówiała, że czasem łatwiej jej było pożyczyć książkę z biblioteki niż dokopać się do niej we własnym domu. W przedpokoju miały znajdować się zbiory krytycznoliterackie i historia malarstwa, a w mniejszym pokoju zbiory romantyczne. W kuchni było miejsce szczególne dla Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a w łazience – beletrystyka, socjologia i filozofia.

Laureatka wielu nagród

Maria Janion napisała ponad 20 książek. Poświęciła wiele prac romantyzmowi europejskiemu i literaturze XX wieku. Bohaterami jej rozpraw byli – obok polskich romantyków – pisarze i poeci, tacy jak François-René Chateaubriand, Johann Wolfgang Goethe, Gustave Flaubert, Günter Grass oraz Maria Komornicka, Witold Gombrowicz czy Miron Białoszewski.

W 1980 roku przyznano jej Nagrodę Fundacji Jurzykowskiego w Nowym Jorku, a w 1991 otrzymała Nagrodę „Literatury” w dziedzinie eseistyki za książkę „Życie pośmiertne Konrada Wallenroda”. W roku 1999 Janion otrzymała Nagrodę Wielkiej Fundacji Kultury. W 2007  otrzymała Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. W tym samym roku otrzymała też specjalny Paszport „Polityki” dla kreatora kultury. Była laureatką Nagrody Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury „Splendor Gedanensis” za 2007 rok. W 2018 roku Maria Janion uhonorowana została Nagrodą PEN Clubu im. Jana Parandowskiego.

W 2009 roku Marii Janion przyznano Nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W tym samym roku otrzymała Nagrodę „Hiacynt” przyznawana przez Fundację Równości, a rok później Nagrodę Specjalną Kongresu Kobiet. W 2012 roku we Francji uhonorowano prof. Janion Narodowym Orderem Zasługi. W 2018 roku przyznano jej Nagrodę Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego.

Maria Janion odeszła w Warszawie w wieku 93 lat.

 

 

zdjęcie wyróżniające: Culture.pl, zdjęcia wewnątrz artykułu: Oko.press, wp.pl

Bibliografia: janion.pl, instytutksiazki.pl, Oko.press, Onet Kultura, tvn24.pl

 

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s