Pies w języku wszystko psuje – czy do niego to pasuje?

Czy to rzeczywistość kształtuje język, czy może jednak język rzeczywistość? Językowy obraz świata bywa często zupełnie inny niż ten prawdziwy. Doskonałym przykładem jest tytułowy pies. Na co dzień to zwierzę utożsamiane z radością, lojalnością i przyjaźnią. Dobrze ułożone psiaki są inteligentne i skore do zabawy. Zupełnie inaczej jest w języku. Z niewyjaśnionej przyczyny psy kojarzone są raczej z negatywnymi cechami i zjawiskami. 

Historia psów, piesków i psinek

Zanim przyjrzymy się współczesnym psinom, wgryźmy się najpierw w historię psiaków w języku. Miały one ciężko od samego początku. W końcu nie bez przyczyny mają wspólny rdzeń ze słowami ‘psota’ i ‘psuć’, ale o tym za chwilę. 

Na początek podstawy. Pies zdrobnienie piesek – w staropolskim psek, pieska – najprawdopodobniej pochodzą od dźwiękonaśladowczego wykrzyknienia Ps! używanego wówczas do wabienia psów. Dopiero od tego powstał wyraz psi, w prasłowiańskim *pьsьjь, a także pieski (psł *pieśski) psina. 

Pies – językowy psotnik

Kto był choć raz opiekunem psa, ten wie, że pies i psota to pojęcia nierozerwalne. Podobnie jest w języku. Północnosłowiańskie słowo pьsota – ‘coś bezwartościowego, złego, szkodliwego’ – wywodzi się od prasłowiańskiego przymiotnika psi i oznaczało w XV w. ‘to co jest psie, właściwe psu, przypisywane psom’. Co więcej, czasownik psotny w staropolskim oznaczał również ‘zły, występny, godny potępienia, rozpustny’, ‘dokuczliwy, trudny do zniesienia’, a także ‘nędzny, lichy, marny’. Jak widać, już wtedy pies reprezentował negatywne zjawisko. 

Czeskie psiny

W dawnym czeskim języku potocznym słowo psina oznaczało ‘hecę, kawał, zabawę’. Warto jednak zauważyć, że te znaczenia nie były wtedy odczytywane pozytywnie. Zabarwienie negatywne związane ze stosunkiem do tego zwierzęcia, widoczne jest także w związkach wyrazowych typu psi grzyb ‘niejadalny grzyb’, psi czas, psia pogoda ‘zła, deszczowa pogoda’ psie życie ‘nędzne, podłe, życie’.  

Czas coś popsuć

Dla współczesnych właścicieli pociesznych czworonogów, zabawny może być fakt, że słowo psuć oznaczało pierwotnie ‘robić coś jak pies, na sposób psa’. Pochodziło bowiem od czasownika odrzeczownikowego pies. Dopiero później „uniezależniło” się od swojego słownego psiego przyjaciela i zyskało osobne znaczenie: ‘niszczyć, wyrządzać szkodę’. Czy zwiastuje to kres marnego losu językowego psa? Nic bardziej mylnego. Negatywny obraz psa utrwalił się w języku i dziś jego wizerunek jest jeszcze bardziej wyrazisty. 

Czy pies ma pieskie życie?

Większość psich pupili zdecydowanie nie ma pieskiego życia. To doskonały przykład, który pokazuje czym są związki frazeologiczne. Mówiąc potocznie, to powiedzenia, których znaczenie nie ma nic wspólnego ze znaczeniem pojedynczych słów, które owo powiedzonko tworzą. I właśnie w ten sposób, z niejasnej przyczyny, utarte zwroty z udziałem psiaków prawie zawsze kojarzą się źle. Zacznijmy od opisów sytuacji. 

Nawet największy fan piesków, przeżywając rozczarowanie w swojej niegdyś ulubionej restauracji, nie zawaha się wycedzić przez zęby: To miejsce zeszło na psy. Dlaczego akurat na psy, a nie na przykład na barany? I czy aby nie gryzie się to z psią wiernością, tak głęboko zakorzenioną w języku? 

Nieco bardziej zrozumiałym zwrotem jest coś jak psu z gardła wyjęte. Bliskie rzeczywistości, wpływa na wyobraźnię, pytanie tylko, czy koszula wyjęta z kociego gardła nie byłaby podobnie pomięta co z psiego? Tu jednak wypowiedzieć by się musiał raczej weterynarz niż językoznawca. 

Pieskie całuski, które w normalnym życiu mogą wywołać co najwyżej śmiech na twarzy właścicieli, w języku również przedstawione są raczej nieprzyjemnie – mówiąc Pies ci mordę lizał lub eufemistycznie Pies z tobą tańcował lekceważymy drugą osobę i dajemy odczuć, że nie warto się nią przejmować. W odwrotnej sytuacji powiemy Całuj psa w nos!, czyli Odczep się

Psy o ludziach

Ludziom nadzwyczaj często nadaje się pozornie tylko psie cechy. O osobie zbyt potulnej, użalającej się nad sobą, powiemy Wygląda jak zbity pies. O zbyt ostrożnej – Podchodzi do tego jak pies do jeża. Jeśli „zwęszymy” u kogoś kłamstwo, stwierdzimy: Łże jak pies. Ktoś nijaki to z kolei Ni pies, ni wydra. Z pogardą mówimy o ludziach o niższym stanowisku lub z marginesu: Nie dla psa kiełbasa. Kapryśna i pretensjonalna osoba to francuski piesek, a mężczyzna skłonny do romansów – pies na baby

Irytują także ludzie, którzy lepią się do nas jak rzep do psiego ogona. Z reguły nie lubimy, gdy ktoś wiesza na kimś psy. No i mamy też dość mroczne związki frazeologiczne, jak np.: Tu leży pies pogrzebany czy Zdechnąć jak pies

Zwyczaje psie czy ludzkie?

Może czasem łatwiej nam, ludziom, porównać swoje zachowania do tych zwierzęcych, niż przyznać, że sami takowe cechy posiadamy. I tak na przykład mówimy, że ktoś na kogoś „warknął”. Porównujemy ludzkie środowisko do watahy, w której ustalenie hierarchii to krwawa walka, słowami: Nie wyjdę do nich z tym pomysłem – przecież mnie tam zagryzą. Poza konfrontacyjnymi sytuacjami, jeśli chcemy kogoś poniżyć nakażemy: odszczekaj to!. W ogóle warto zauważyć, że o ile szczekanie w kontekście zwierzęcia jest czynnością zupełnie zwykłą, to w kontekście człowieka niesie już za sobą niezwykle negatywne konotacje i świadczy o wyraźnej niechęci i próbie dewaluacji danej osoby. Żałosne i natrętne proszenie o coś, to z kolei skomlenie

Pies by się uśmiał

Znając pogodne usposobienie piesków, można jednak założyć, że gdyby dowiedziały się o tym, w jaki sposób ludzie przedstawiają je w języku, raczej nie wzięłyby tego zbytnio do siebie. Być może odgryzłyby się tylko albo oskarżyły swoich właścicieli o szczeniackie wybryki. Jest to jednak tylko założenie – całkowitej pewności co do tego nie ma. Należy więc czasem ugryźć się w język zanim powiemy coś przy naszym pupilu, żeby niewłaściwe słownictwo nie stało się przypadkiem kością niezgody i nie zniszczyło bezinteresownej przyjaźni między psem a jego opiekunem.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s